Matcha (maccha) to wyjątkowa zielona herbata w proszku, która z tradycyjnego elementu japońskiej kultury stała się globalnym trendem. Obecnie spotykamy ją w deserach, napojach kawowych, mlecznych koktajlach, a nawet w kosmetykach. Zanim jednak matcha trafiła na salony, miała długą i fascynującą historię. Czym dokładnie jest ta zielona herbata i skąd się wywodzi?
Początki matchy – od Chin do Japonii
Matcha ma swoje początki oczywiście w klasycznej chińskiej herbacie zielonej (Camellia sinensis), która dotarła do Japonii z Chin na przestrzeni okresów Nara (710–794) i Heian (794–1185). Z początku piła ją głównie arystokracja oraz mnisi buddyjscy podczas obrzędów religijnych, jednak niekoniecznie miała ona wtedy formę sproszkowaną. Dopiero w 1191 roku buddyjski mnich Eisai Myōan (1141–1215) po powrocie do Japonii z Chin wprowadził rytuał przygotowywania herbaty w proszku i picia jej w czasie medytacji zen. Jest on także autorem „Traktatu o piciu herbaty dla zdrowia”, gdzie wychwalał dobroczynny wpływ herbaty na zdrowie nie tylko fizyczne, ale i duchowe, co zapoczątkowało szeroką uprawę herbaty.
,,W wielkim kraju Chin piją herbatę, przez co nie mają kłopotów z sercem i żyją długo. […]
Pij dużo herbaty, a twoja energia będzie odbudowana.’’1
Jego uczeń, Dōgen Kigen (1200–1253), przywiózł z Chin przybory do parzenia herbaty oraz zasłynął z przekazania wskazówek odnośnie ceremonii herbacianej. Poza owymi mnichami, istotną rolę w historii ceremonii herbacianej odegrał jeszcze Sen no Rikyū (1522–1591), który przyczynił się do utworzenia obecnie panujących tradycji, związanych z ceremonią herbacianą. Do dziś jego potomkowie tworzą rody, od których nazwisk wywodzą się nazwy kilku podstawowych szkół ceremonii herbacianej: Urasenke (裏千家), Omotesenke (表千家) oraz Mushakoujisenke (武者小路千家).
Czym jest japońska ceremonia herbaciana?
Tradycyjna ceremonia herbaciana to ciekawe doświadczenie, które może zdecydowanie stać się częścią podróży do Japonii. Obecnie ma ona walor kulturowy, a wiele Japończyków i Japonek traktuje ją jako hobby lub formę odnalezienia wewnętrznego spokoju. Kiedyś umiejętność wykonania ceremonii była bardziej powszechna, ale i tak obecnie dalej w wielu liceach działają kluby, do których można dołączyć, by zgłębić tajniki tej sztuki.
Najbardziej podstawowe przyrządy potrzebne do wykonania ceremonii to:
- chasen (茶筅)
- chawan (茶碗)
- chashaku (茶杓)
Można łatwo zauważyć, że w każdym z tych słów pojawia się słowo ,,cha”, które oczywiście znaczy herbata. Co ciekawe, znak kanji na herbatę, tj. 茶, ma ten sam wygląd i czytanie on’yomi (czytanie sinojapońskie) jak języku chińskim. W końcu przecież herbata pochodzi z Chin.
Chashitsu – przestrzeń skupienia i harmonii
Tradycyjna ceremonia odbywa się w pomieszczeniu zwanym chashitsu, które swoją aranżacją także pomaga osiągnąć skupienie, by w pełni oddać się pięknu tego rytuału. Chashitsu to schludne pomieszczenie z przejrzystym układem. We wnęce zwanej tokonoma znajduje się zwój z kaligrafią lub kompozycja kwiatowa (ikebana), a podłoga wyścielona jest bambusowymi matami tatami.
https//chanoyumaptokyo.jp/advertiser/myoshinan
Jakie warunki musi spełnić herbata, by mogła być nazwana matchą?
Według Japan Tea Central Public Interest Incorporated Association (Centralne Japońskie Stowarzyszenie ds. Herbaty – Organizacja Pożytku Publicznego, 日本茶業中央会) matcha musi być:
- herbatą w postaci drobnego proszku, uzyskiwana poprzez zmielenie tencha（碾茶）za pomocą młynka kamiennego lub podobnego urządzenia.
- po zbiorze poddawana działaniu pary wodnej, następnie suszona bez zwijania, zazwyczaj w specjalnym piecu zwanym tencharo (碾茶炉)
Według normy ISO 20715:2023 „Tea — Classification of tea types” matcha to:
- wyłącznie herbata w proszku uzyskana z młodych liści, pąków i pędów odmian należących do chińskiej odmiany krzewu herbacianego
- herbata uprawiana w cieniu, następnie poddawana działaniu pary wodnej w celu dezaktywacji enzymów, suszona bez zwijania, a na końcu drobno mielona.
Zdrowotne właściwości herbaty matcha
Matcha, jako że jest uprawiana w cieniu, posiada związki fitochemiczne, które chronią rośliny przed różnymi czynnikami. Jednak owe związki okazały się także mieć pozytywny wpływ na organizm ludzki. Matcha jest także bogata w antyoksydanty i, co ciekawe, posiada więcej kofeiny niż inne zielone herbaty. Zawiera także m.in. polifenole, mające działanie przeciwzapalne, a obecny w niej aminokwas L-teanina wspomaga zdolność koncentracji2. Czyli mnich Eisai Myōan nie mylił się, gdy pisał ,,Pij dużo herbaty, a twoja energia będzie odbudowana.’’
Matcha to nie tylko herbata, lecz także symbol japońskiej kultury, uważności i harmonii, które od wieków towarzyszą codziennemu życiu w Kraju Kwitnącej Wiśni. Jej historia i rytuał picia pokazują, jak głęboko w japońskiej tradycji zakorzenione są prostota, skupienie i szacunek dla chwili.
Jeśli interesujesz się Japonią, jej językiem i kulturą, zapraszamy do szkoły językowej Molihua, gdzie możesz poznać japońskie zwyczaje z pierwszej ręki. Oferujemy zajęcia z języka japońskiego online w minigrupach oraz warsztaty kaligrafii.
Zapisz się!Źródła:
1Myōan Eisai (2008). Zapiski o zdrowotnym działaniu picia herbaty. Poznań: jeżeli p to q wydawnictwo.
2https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/matcha-a-look-at-possible-health-benefits.